Formsteinen

 
Wat we zien bij de Flakstellingen rond Soesterberg is dat ze aangelegd werden volgens het principe van Feldmassige Ausbau. Handmatig veldwerk met materiaal dat in de buurt voorhanden was. De eerste aanleg van de stellingen gebeurde voornamelijk met hout en aarde.
Gedurende de oorlog werden de veldwerken verbeterd, versterkt en waar nodig heraangelegd. In eerste instantie met bakstenen. Bij de verblijfsgebouwen zien we dit zowel voor comfort als duurzaamheid: houten vloeren werden vervangen door bakstenen vloeren voorzien van rode keramische vloertegels en zinken kachelpijpen werden vervangen door bakstenen schoorstenen.
Bij de geschutsopstellingen zien we versterkingen kwamen in de vorm van bakstenen munitie-nissen met betonnen daken.
Voor een verdere versterking werd daarna meer en meer gewerkt met zogenaamde Formsteinen. Dit zijn betonnen holle prefab blokken. Deze dienden als grote bouwstenen en in een mum van tijd konden hiermee dikke scherfvrije constructies neergezet worden.
Ze konden gevuld worden met zand en waren in eerste instantie bedoeld voor veldversterkingen waar het niet mogelijk was om betonbouw uit te voeren, zoals afgelegen moeilijker bereikbare plekken. Tevens bleken ze ideaal voor plekken die wegens gevechtshandelingen beter niet bloot konden staan aan een langdurig bouwproces. Het timmeren van bekisting, het vlechten van het bewapeningsijzer, het storten van beton en het vervolgens langdurig drogen van het beton voordat het gecamoufleerd kon worden, betekende juist ook de kans om door de vijand opgemerkt en bestookt te worden.
Een sneller alternatief was muren van formsteinen maken en deze volstorten met beton.
En zo zien we dat de formsteinen in grote aantallen zijn gebruikt in de Flak-stellingen rond Soesterberg. Enkel op de zware Flakstelling Bilthoven zijn ze tot op heden niet aangetroffen, wat impliceert dat het (grootschalig) gebruik van Formsteinen pas na 1942 plaatst vond.
 
Onderstaande foto's van de zware Flakstelling van 2./155 Flak Abteilung in zomer van 1942 tonen de overgangsfase. Links een geschutopstelling van hout en aarde met een betonnen munitienis. Rechts uit diezelfde periode een scherfmuur van formsteinen om een houten barak met stenen schoorsteen.
 
 
 
Van dezelfde eenheid links een foto uit 1943 dat ze bezig zijn met het aanleggen van een constructie met formsteinen. Op de foto rechts uit 1944 zien we de formsteinen terug in de versteviging van de geschutopstelling in de stelling in Den Dolder.
 
 

Het gebruik van Formsteinen zien we ook terug in de Atlantikwal en elders in Europa. Daarbij zien we ook dat er verschillende soorten Formsteinen gebruikt werden.
Gangbare bekende modellen waren onderstaanden.
 
 

De Formsteinen die rond Soesterberg gebruikt zijn waren drie andere modellen.
Onbekend is of dit specifieke modellen waren van de Luftwaffe, of dat de Bauleitung Soesterberg een specifieke regionale leverancier had.
Met dank aan de heer Lensink heeft de SLS een aantal exemplaren in de collectie.

Het meest robuuste type is een rechthoekig blok uit 1 stuk met de afmeting 75x 50 cm. Twee geschakelde stuks komen op 150x50 cm. Het betreffen holle blokken zonder specifieke verbindingskenmerken van buiten. Binnenin wel een kleine ondiepe verticaal lopende uitsparing midden in het zijvlak. Mogelijk voor het insteken van een houten plank. Dit model had dun bewapeningsijzer binnenin die de steen bij elkaar hield als deze gebroken of gescheurd was.
 
  
 
Van dit type was er ook vierkante variant van 50 x 50 cm (Ecksteine). Deze konden ook gebruikt worden om een zeer stevige pilaar te maken. Op de foto rechtsonder is de onderste steen aan rechterkant van de ingang zo'n vierkant exemplaar.
 
 
 

Een tweede soort is een meer vernuftig ontwerp. Het geheel is rechthoekig maar bestaat uit een vierkant met een U-vorm eraan vast. In de vorm zitten uitsparingen waar de randen van de U-vorm in passen. Daarnaast zitten er gaten in. Met ijzeren betonstaven konden de blokken hiermee met elkaar verbonden worden. Het formaat van het geheel is 80x50 cm. Als de U-vorm in de inkepingen steekt komt dat op 75x50 cm. Twee stuks komen dan op 150x50 cm.
Zijvlakken zijn 40x en 25cm respectievelijke. De U-vorm (50 cm buitenmaat, 40cm binnenmaat) past daarmee in de inkepingen aan weerzijde van het zijvlak van 40 cm, voor een stevige constructie haaks op elkaar. Dit model is bekend mét een bewapening van dik ijzerdraad, en zónder bewapening. Van dit model zien we dan ook vaker exemplaren die handmatig op maat zijn gemaakt door te breken.
 
 
 
Een derde soort was een kleiner model van centimeter met vier enigszins platte holtes. Dit model is meer een sintelblok en minder robuust. Het formaat was circa 45x25x20 cm, maar daar zat de nodige afwijking in per exemplaar. Ook de platte holtes van circa 15x4 cm wisselde in exacte grootte.
De lichte Flakstelling aan de zuidwest-rand van het vliegveld ter hoogte van Beukbergen was met name uitgevoerd met deze vorm van Formstein.
 
 

De drie soorten werden ook door elkaar gebruikt. Foto links een munitiebunker gemaakt van twee soorten formsteinen. Aan de rechterkant van de betonnen dakplaat zien we de afdruk van een formstein. Dit wijst erop dat het betonnen dak terplekken gestort is en geen prefab plaat was. Verder liggen er stukken formstein her en der voor de bunker. Dat wijst erop dat er een met zand gevulde scherfmuur constructie aan de bunker heeft vastgezeten.
 
 
 
Soortgelijks zien we ook terug bij de betonnen bunker in de Flakstelling van Den Dolder (foto linksonder). Dit is de enige volledige betonnen bunker bekend in alle Flak-stellingen rond Soesterberg, en ook hier zien we de resten van formsteinen eraan 'geplakt' die wijzen op een verdere scherfmuur-constructie bij de ingang. De plaat die de ingang versperd is het dak van een ander (opgeblazen) bunkertje waar ook de formstein-vormen nog in terug te zien zijn. 
De foto rechts is genomen op de Flakstelling Soestduinen. De twee bunkers zijn in basis van 1 type formstein gemaakt, maar bij 1 exemplaar zien we dat er een extra laag is gemaakt aan de voorkant van de bunker met daartussen ook de sintelblok variant met 4 gaten.. 
 
 
 
Hoewel het andere soort formstein niet in de bunkers van Soestduinen is gebruikt, zijn ze wel aangetroffen in het terrein, zonder betonresten eraan. Waarschijnlijk gebruikt voor met aarde gevulde scherfmuren. Dat treffen we ook aan bij het nabijgelegen terrein van Zomers Buiten. De resten van een scherfmuur die geplaatst was om een gevorderde bungalow liggen nog net onder het maaiveld. Op de foto links de stenen intact op de juiste manier aaneen geschakeld. Op de foto rechts is een soort van creatieve legpuzzel met halve stukken ertussen te zien. De scherfmuur was geplaatst op een gemetselde onderlaag van bakstenen.
 
 
 
Na de oorlog lagen er voorraden formsteinen op het terrein van het vliegveld, waar sommige bewoners uit Soesterberg wel raad mee wisten (bron D. Top, Soesterberg in Oorlogstijd). Foto's onder een tuinmuur van formsteinen aan de Veldmaarschalk Montgomeryweg 3 (voorheen pand Bakker Tammer).
 
 
 
Dat formsteinen gevuld met beton een uitstekende manier van versterking was blijkt wel uit het feit dat ze zeer moeilijk waren op te blazen. Dat kunnen we nog altijd terug zien aan de overblijfselen in Den Dolder en Soestduinen.