FLAK-stellingen


Na de capitulatie werd de Vliegheide Soesterberg onder Luftwaffe leiding uitgebouwd tot volwaardige Fliegerhorst.
De Fliegerhorst Soesterberg kon zo uitgroeien tot een van de drukst bevlogen vliegvelden in Nederland. Bij de status van Fliegerhorst hoorde ook een bijpassende luchtverdediging.

Op luftwaffebases van deze omvang waren vele luchtafweerkanonnen (Flieger Abwehrkanonen: Flak) op het veld alsmede in de omgeving opgesteld. Zo waren er doorgaans 2 batterijen met lichte Flak en 2 à 3 batterijen met
zware Flak voor de vliegveld verdediging aanwezig.Het lichtere geschut in de vorm van snelvuurkanonnen ( 2 cm t /m 3,7 cm) was op hoger gelegen terrein (o.a.Soester Hoogt) of op houten geschuttorens te vinden. 

 

Houten geschuttorens voor lichte Flak-geschut (Einheitsstand für Leichte Flak).

Fotograaf onbekend, Particuliere collectie

Deze stonden op meerdere plekken aan de rand van het vliegveld. Onder andere een paar in Soesterberg-noord, één bij Beukbergen en meerdere bij Den Dolder. Er was een specifiek ontwerp voor deze torens, maar in de praktijk week men bij bouw ter plekke af. Torens rond Soesterberg hadden een verblijf op de grond onder de toren, met een bakstenen schoorsteen langs de zijkant omhoog.

De reden van het plaatsen van Flak-geschut op dit soort torens, was dat ze een beter zicht- en schootsveld hadden boven bomen en bebouwing uit.

Bijgaande foto is een kaal exemplaar ter illustratie van de constructie. In de praktijk waren ze volledig gecamoufleerd met camouflagenetten.

 

Er kon ook ergens tijdelijk Flak opgesteld worden. Bij de opening van het Wehrmachtsheim in Soesterberg, november 1941, werd op het naastgelegen voetbalveld extra Flak in stelling gebracht. 

De Flak soldaten moesten uiteraard in actie komen als het vliegveld of doelen in de omgeving door geallieerde vliegtuigen werden bestookt. Ook overvliegende formaties van en naar doelen elders moesten onder vuur genomen worden.
Zware batterijen rond Soesterberg verrezen initieel op 3 locaties:

- Noordoost van het vliegveld bij de Soester Engh.

- West van het vliegveld bij Heidepark Bilthoven (later verplaatst naar Den Dolder).

- Zuidoost van het vliegveld op de Leusderheide.

Gezamenlijk bestreken zij alle windstreken om de vliegbasis.

 

Een dergelijke stelling bestond in de regel uit o.a. 6 opstelplaatsen voor de kanonnen, commandobunkers (Leitstände voor vuurleidings apparatuur: Kommandogerät met eventueel Funkmessgerät), munitiebunkers, onderkomens voor Flak soldaten,werkplaatsen, keuken en kantine en dergelijke.
Daarnaast konden ook zoeklichten en luisterapparatuur deel uitmaken van de stelling. De 6 opstelplaatsen voor geschut waren doorgaans in een hexagonale vorm gearrangeerd.

De vuurleiding was op 500 á 600m van het batterij middelpunt opgesteld. De Leitstände stonden in verbinding met het operationele commandocentrum (Gefechtstand) van de Fliegerhorst Soesterberg voor coördinatie tussen Flak en eigen vliegbewegingen. Verder moest de batterij zelf ook beschermd worden tegen beschietingen vanuit de lucht. Zodoende was er ook  2 cm geschut aan de batterij verbonden.Om sabotage tegen te gaan werden loopgraven, mangaten, MG nesten, en prikkeldraad versperring rond om de stelling aangebracht.

Om een terrein geschikt te maken voor de komst van een zware luchtdoel batterij met vuurleiding moest het nodige werk worden verzet. De stellingen waren initieel Feldmässig, dat wil zeggen een half ingegraven bedding en wanden met planken uitgerust. Later werden de wanden verstevigd met beton en bakstenen en bergden meerdere betonnen munitienissen. 

De aanleg werd onder leiding van Luftwaffen-Bau-Bataillone uitgevoerd. Vaak werden ook RAD eenheden door de Luftwaffe ingezet. Rondom Soesterberg was permanent een paar honderd man RAD voor bouw en herstel werkzaamheden
aanwezig.Het was gebruikelijk de uitvoering voor de bouw van bunkers uit te besteden aan Nederlandse aannemers. Zo is Aannemersbedrijf Goddijn uit Zeist betrokken geweest bij de aanleg van vele (Flak)bunkers in de Provincie Utrecht.

Foto rechts: Schwere Flak-stellung bij Heidepark, Bilthoven, in aanbouw. Juli 1940.
Fotograaf onbekend, collectie SLS39-45

 

Uit documenten is af te leiden dat het aantal Flak soldaten in de zware Flak stelling Leusderheide op 04-10-42 rond de 150 man bedroeg. Vermoedelijk zaten hier ook Flak rekruten in opleiding bij.

Per kanon al 9 man aan Richtkanoniere, Ladekanonier, Munitionskanoniere en Geschützführer. Voor de vuurleidingsapparatuur was ook nog tussen de 5 en 12 man nodig (afhankelijk van het type apparatuur). Aan het hoofd van het geheel stond de Batteriechef. Het rouleren van personeel binnen de verschillende batterijen kwam ook
regelmatig voor (zie Flakstelling Leusderheide). 

Tussen de bedrijven door werd er de tijd gevuld met tuinieren bij de geschutsopstellingen en het houden van dieren. Er ontstonden zo moes- en siertuintjes, soms compleet met vijvertjes. Op de Leusderheide hield het Flak personeel ook schapen, konijnen en worden op 27-07-42 zelfs 2 varkens aangekocht.

De Flak-Abteilungen rond Soesterberg vielen onder Flak-Regiment 111 als Flak-Grüppe Amsterdam. Later onder 19. Flak-Brigade welke organiek onder de 16. Flak-Division viel (zoals alle andere luftwaffe Flak eenheden in Nederland).
Op 22 september 1944 is de Divisionsgefechtsstand van de 16. Flak-Division zelfs naar Huis ter Heide gekomen. Tot wanneer is niet bekend.


 

Verantwoordelijk voor de opleiding van Luftwaffe Flak personeel in Luftgau-Kommando Holland was de z.g. Flakinspizient. Deze had b.v. in Amersfoort een school voor de Kriegsoffiziers-Nachwuchs opgericht. Hier werden minimaal 3 jaar lang cursussen aan Flak officieren gegeven.

Op de foto links een Flak-militair voor de deur van de Kommandostab der Kriegsoffiziers-nachwuchs-schule der Luftflotte 2 te Amersfoort.

Fotograaf onbekend.
Collectie SLS39-45


Uit papieren is bekend dat de o.a. volgende Flak-eenheden actief zijn
geweest op of rond Soesterberg:

- Gemischte Flak-Abteilung 155 (Leusderheide, Bilthoven)
- Gemischte Flak-Abteilung 261 (Bilthoven)
- Gemischte Flak-Abteilung 594 (Leusderheide)
- Leichte Flak-Abteilung 667 (vliegveld)
- Mogelijk Leichte Flak-Abteilung 845 (Vliegveld)
- 12. Flak-Batterie "Hermann Göring" (Soester Engh)
- 16. Flak-Batterie " Hermann Göring" (Leusderheide)

Foto rechts: collectie SLS39-45. Fotograaf onbekend.

 


(Gemischte wil zeggen zowel meerdere Schwere als Leichte Batterijen binnen een Abteilung). Bovenstaande lijst is uiteraard geenszins compleet daar de beschikbare overgebleven documentatie beperkt is.

Tevens is duidelijk dat er regelmatig stellings wisselingen tussen de verschillende batterijen uitgevoerd werden. Een batterij kon ook voor een week of 2 naar Flakartillerie-Schiessplatz Harderwijk gestuurd worden voor extra training (zie Flakstelling Leusderheide). 

Uit gegevens van het Luftgau Kommando Holland van 5 maart 1943 is het volgende staatje bewaard gebleven:

Lg.Kdo. Holland

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Einheit                                               in jetziger Stellung seit                                  Gefechtstätigkeit

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1./155                                    31.01.43         Soesterberg                            5 mal

2./155                                    17.02.43         Soesterberg                            1 mal

4./155                                    29.02.42         Soesterberg                            keine

12./E.R.H.G.                          15.08.42         Soesterberg                            49 mal

1./667                                    15.07.42         Soesterberg                            1 mal

IV./5./155                               06-02-43         Soesterberg                            keine

(Met dank aan H. Timmerman)

De Stellingen:

Vliegveld

 

Op talrijke verschillende lokaties op de Fliegerhorst bevonden zich ´leichte FLAK´-stellingen met 7,92 mm MG´s en 2 cm en 3,7cm kanonnen, alsook buitgemaakte Franse 2,5 cm Hotchkiss-geschut.

Foto links: Jonge duitse FLAK-soldaten in de zon op het vliegveld. Op het bordje links staat ´Soesterberg´.

Fotograaf onbekend. Collectie SLS39-45

Op de Fliegerhorst was op verschillende punten de Reserve Flak-Batterie 15 VI (later Leichte Flak-Abteilung 845) te vinden. Deze hadden hun commandopost in Huis Ter Heide ingericht. Eenheden van deze batterij waren tegelijkertijd ook op Hilversum en Schiphol aanwezig.

Zware Luchtdoel stelling Soester Engh:

Deze stelling lag in de weilanden langs de Molenweg in Soest, 400m west van het station.

Bekend is dat de 12. Flak-Batterie Ersatz und Ausbildungs Regiment Hermann Göring vanaf augustus 1942 deze stelling bezet heeft, tot in ieder geval Maart 1943. Op dit moment is niet duidelijk welke andere batterijen er aktief geweest zijn.

Wel zijn er aanwijzingen dat er 7.5cm Flak M36(f) buitgemaakt Frans luchtdoelgeschut gestaan heeft, hetgeen kan duiden op een van de batterijen binnen Flak-Abteilung 155.

Op de luchtfoto van RAF rechts is een groot deel van de stelling te zien. Op de zuidzijde waren nog 2 van deze halve manen gesitueerd. 

 

 

Links: Zware Flak-kanon in de stelling op de Soester Engh, winter 1942-1943.
(Fotograaf onbekend. Uit particulier fotoalbum. Collectie SLS39-45)

Volgens een bericht van het verzet stonden de kanonnen in betonnen fundamenten aan 1 kant van de doorsplijtende weg, en ondergrondse bunkers/onderkomens aan de andere kant. Dit soort rapportages waren overigens vaak onnauwkeurig.

Feit is dat er in de stelling ondergrondse bunkers aanwezig waren, zoals op fotos te zien is. Na de oorlog schijnen deze nog een tijd door de Soester gemeenschap gebruikt zijn, voordat alles geruimd werd.

De genoemde eenheid betrof een opleidingseenheid van het Hermann Goring Regiment. Na een eerste algemene soldatentraining in de Kromhout Kazerne te Utrecht, werden de rekruten ondergebracht bij operationele eenheden in de regio Utrecht-Hilversum-Amersfoort. Na verdere scholing en praktijkervaring, werden ze overgeplaatst naar front-eenheden.

Op een foto hieronder excercitie nabij de Engh. Op de achtergrond het gebouw van Kindertehuis Trein 8.28, waar de soldaten vermoedelijk ingelegerd waren.



    


Zware Luchtdoel stelling Heidepark Bilthoven en Den Dolder:

 

Een kleine 2 maanden na de Duitse verovering was Soesterberg een groeiende actieve vliegbasis. Op 29-06-40 komt de 1ste Batterie van Flak-Abteilung 261 (1./261) per spoor op Utrecht Centraal station aan om een Flakstelling bij Bilthoven in te richten en te bemannen. Zij beschikten over het gerenommeerde 8,8cm luchtdoel geschut.

Fotograaf onbekend, collectie SLS39-45

 


In de volgende dagen installeert 1./261 zich rondom Heidepark, Op 30 Juni 1940 wordt een luchtfoto van de verkozen plek gemaakt.

De lichte vlekken links op de foto de naastgelegen bosvijver.

Fotograaf onbekend, collectie SLS39-45

Voor een foto van de aanbouw zie verder terug boven.

 

 


Op de foto links een Entfernungsmesser van 1./261 Flak Batterie in Flakstelling Heidepark, Juli 1940. In deze beginfase was de wandbetimmering van hout en let op de primiteve legering in tentjes op de achtergrond.

Medio 40/41 worden er meer permanente bunkers en opstelplaatsen van beton geconstrueerd. Tot wanneer de 1./261 in Bilthoven is gebleven is niet exact bekend.

Fotograaf onbekend. Collectie SLS39-45


Foto´s onder: 8,8 cm Flak-kanon en 2 cm Flak-kanon van 1./261 in veldstelling, Juli 1940 te Bilthoven, collectie SLS39-45.

        

Op 16-11-42 komt 2./155 naar Bilthoven. Zij zijn met 7.5 cm Flak M36(f) kanonnen geoutilleerd. Wachtmeister Homeyer wordt "Chef des Stabes" in Ortskommandantur Bilthoven.
Op 22-12-42 viert de Batterie kerst in de stelling Bilthoven.
Begin 1943 worden voorbereidingen getroffen om de Flakstelling te verplaatsen naar een perceel noord van de Pleineslaan in Den Dolder ( 3,2 km van het vliegveld).

Waarschijnlijk hangt dit samen met de geplande komst van het hoofdkwartier van het 88 ste legerkorps naar Bilthoven. Hemelsbreed komt dit commando bunkercomplex op ca. 750m van heidepark te liggen. Ook hier verreizen weer een groot aantal bunkers afb. Mogelijk zijn ook gevangenen uit Kamp Amersfoort (z.g. Kommando Soesterberg ) als dwangarbeiders voor graafwerkzaamheden ingezet. Het met steen verharde pad welke van de Pleineslaan richting de stelling loopt is ook toen aangelegd. Dit om het geschut (+/- 5 Ton) en munitie te kunnen aanvoeren.Medio maart 1943 verplaatst de batterij 2./155 zich van Heidepark naar de Pleineslaan. 

Foto onder: Luchtfoto van de stelling te Den Dolder, collectie SLS39-45


Uit een Feldpost brief weten we dat de 2./155 op 15-09-43 nog in Den Dolder lag. Zij het dat ze inmiddels met 8,8cm geschut was uitgerust.In juni 1944 komen ook spionageberichten over de luchtafweerstelling aan de Pleineslaan in Engeland aan. Hierin wordt melding gemaakt van luchtdoelkanonnen met een looplengte van 2,5 meter barakken en afluisterapparatuur etc. Een toenmalig bewoonster van de Lassuslaan vertelde ons dat wanneer de batterij begon te vuren het gezin de kelder indook.Tevens beschreef zij dat er ook Russen in de Flak onderkomens verbleven. Ze vertelde o.a. " burgerlijke gordijntjes voor de ramen". En "soms zaten de soldaten in een kring en zongen zij prachtige Russische liederen die wij thuis konden horen". Waarschijnlijk waren dit z.g. Russische HiWi's (HilfsWillige) ex-krijgsgevangenen die bereid waren om in de Wehrmacht te dienen. Er werd bij de Luftwaffe Flak eenheden in toenemende mate gebruik gemaakt van HiWi's. De Flakstelling aan de Pleineslaan wordt ergens eind 1944 verlaten. Wel wordt er Flak op spoorweg wagons bij Den Dolder waargenomen, mogelijk ter vervanging.

Zware Luchtdoel stelling Leusderheide:

Deze was geplaatst aan de Noordrand van de hei, op het terrein van het voormalige interneringskamp Kamp van Zeist. Gezien de huidige situatie was dat aan het einde van de Richelleweg op het gebied van het Bedrijventerrein en op- en afrit van de rijksweg A28. 

Op de RAF luchtfoto hieronder de betreffende stelling, die aan een uitgebreide wir war van kleine gebouwen bestond. De zuidelijke concentratie betreffen de geschutsoptellingen. De concentratie rechtsboven betreffen onderkomen, werkplaatsen en bijbehorende bouwwerken. De donkere rechthoeken linksboven zijn de contouren van de voornalige barakken van interneringskamp Van Zeist uit 1914-1918.


De stelling is in de loop van 40/41 gereedgekomen, welke batterij er toen zat is onbekend. 

 

Vanaf oktober 1941 vestigde batterij 2./155 zich op de Leusderheide voor ruim 1 jaar. Van deze eenheid is een ´Kriegs Weihnachten in Holland´-boekwerkje uit 1942 bewaard gebleven, met Jahres Chronik. Buiten de gebruikelijke Nationaalsocialistische propaganda en verheerlijking van het soldatenleven staan er nogal wat wetenswaardigheden in.

Linker foto is van bovengenoemde eenheid in de tijd op de Leusderheide.

Het betreft kanon Emil, de vijfde geschutsopstelling van de zes Beute 7,5 cm FLAK M36 kanonnen waaruit de batterij van 2./155 op de Leusderheide bestond. De 6 kanonnen hadden met het alfabet opeenvolgende codenamen: Anton, Bernhard, Caesar etc.

Collectie SLS39-45

 


Een greep uit de gebeurtenissen, zoals bescheven in bovengenoemde boekwerkje:

10-01-42 Abschuss Fliegerhorst Soesterberg niet aan de batterij toegekend. 

13-01-42 Er gaan 49 man naar de zusterbatterij 1./155 instroom 46 rekruten. 

09-03-42 Eerste toegekende Abschuss bij Woesterhoeve. 

10-03-42 Onverwacht bezoek Kommandeur Flak-Regiment 111 Oberst Krziwanek(Johann)   

25-03-42 bezoek van de nieuwe Flakinspizent Ritterkreuzträgers Oberst Lichtenberger. 

27-03-42 Abschuss bij Zeist niet aan de batterij toegekend. 

20-05-42 Grote voorjaarsbezichtiging door Oberst Krziwanek. 

31-05-42 Abschuss  bij Zaltbommel, toegekend. 

26-06-42 om 01:43 s' morgens Abschuss IJsselmeer toegekend. 

28-06-42 Abschuss  Scheinflughafen Woudenberg, toegekend. 

06-08-42 Oberst Hartmann (Otto) nieuwe Kommandeur Flak-Regiment 111 bezoekt de stelling. 

11-08-42 Er vertrekken 44 man richting zusterbatterij 3./155. 

19-08-42 Höchster Alarmzustand, Invasionsversuch bei Dieppe. 

21-08-42 Abteilungsbefehl - 4 witte ringen aanbrengen op geschuts lopen. 

23-08-42 overplaatsing 16 man naar Schwere Flak-Batterie 4./428. 

01-09-42 Kommandeur van Flak-Abteilung 155, Major Thomasius tot Oberstleutnant bevorderd. 

20-09-42 General Siburg (Hans) Kommandierender General und Befehlshaber in Luftgau-Holland komt langs. 

04-10-42 Oberstleutnant Thomasius reikt aan 46 namen het Flakkampfabzeichen uit. 

10-10-42 Leutnant Kremer de Batteriechef reikt aan 26 man het Flakkampfabzeichen uit. 

19-10-42 Stellingswissel naar Harderwijk voor schiettraining, batterij 5./594 neemt de Leusderheide stelling over. 

Voor een gedetailleerd verslag over het neerhalen van de Vickers Wellington op 28 Juni 1942 zie Wellington 

Tot wanneer aflos-batterij 5./594 werkzaam is geweest weten we niet. Op 17 Februari 1943 keert 2./155 weer terug naar Soesterberg.

 

Foto links een 8,8 cm kanon in latere periode in de stelling op de Leusderheide. Inmiddels waren de geschutsopstelling vast geconstrueerd met betonnen munitienissen en kalkstenen scherfmuren.

Bemanning bestond uit een Ersatz- und Ausbildungs-eenheid van het Hermann Goering Regiment.

Foto: Collectie K. Stouten.


 

In 1943 is de 16.Flak-Batterie HG (Hermann Göring) actief in de stelling. Deze eenheid behoorde tot het Ersatz und Ausbildungs Regiment HG en viel onder het III Bataillon met de 12. tot en met de 16. Batterie (zowel Artillerie als Flak). Deze opleidings eenheid leverde vervangende troepen voor de Division HG welke op meerdere fronten vocht.

Batteriechef van de 16. was Oberleutnant Vogel. Op de foto links brengt hij de Hitlergroet aan zijn manschappen tijdens een medaille-uitreiking (foto collectie SLS39-45)

Volgens een verzetsrapport waren in het nabij gelegen klooster St. Jan HG-troepen gelegen en ernaast stond aan het begin van de Richelleweg een verwijsbord met daarop Flak Batt. Vogel.

 

Foto´s hieronder: Nogmaals Oberleutenant Vogel en manschappen rusten te Soesterberg voor of na een vermoeiende trip (let op de volle uitrusting en koffers). Collectie SLS39-45

     

Samen met andere eenheden van de Ersatz u.Ausbildungs Regiment HG raakt ook de 16. Batt. HG verwikkeld in de gevechten in noord België en Nederland. Op 17-09-44 tijdens Market-Garden is de batterij in actie rond Turnhout en weet verschillende vliegtuigen uit de stroom van en naar de dropping gebieden neer te halen. Het gebruik van de Leusderheide stelling na 16. Batterie HG is verder onduidelijk. 

Es geht alles vorüber:

Zo ook voor de Flak bij Soesterberg. Uit een luchtalarm tabel van Soesterberg is af te leiden dat men tussen 1 januari en 8 maart 1944 al ca. 38 keer in actie moet komen. Een piekdag was 10 februari 1944 met zeer veel geallieerde vliegbewegingen en aanvallen van jagers op Soesterberg. Dit resulteerde in 4 keer alarm op een dag, de Flak- stelling in Den Dolder  wordt in meerdere " runs" onder vuur genomen. 8 maart 1944 was ongetwijfeld ook een drukke dag voor de Flak bemanningen, toen zowel in de ochtend als in de middag Fliegerhorst Soesterberg doelwit is van Amerikaanse B26 Marauder bommenwerpers. 15 augustus 1944 komt een tweede grote luchtaanval op de vliegbasis. Dit keer zijn het meer dan 100 RAF Lancaster en Halifax bommenwerpers die de aanval uitvoeren. Meerdere Luftwaffe-bases in Nederland werden die dag onder de codenaam " Butterscotch" gebombardeerd. Een Lancaster van het Canadese 428 squadron wordt door de Flak geraakt en stort even benoorden de vliegbasis neer. Vijf bemanningsleden vinden hierbij de dood. Een laatste grote luchtaanval vind plaats op 3 september 1944 wanneer 100 plus RAF toestellen hun bommen boven de Fliegerhorst lossen. Na deze twee acties neemt de rol van Soesterberg als Fliegerhorst steeds verder af. Nadat Nederland ook frontgebied geworden is, raken steeds meer Flak eenheden bij de grondgevechten betrokken. Zodoende ziet men een definitieve leegloop van de Duitse luchtafweer stellingen rond de vliegbasis Soesterberg.

De Flakstelling op de Leusderheide is in de loop van tijd na de oorlog, al dan niet door menselijk toedoen, onder de grond verdwenen en in vergetelheid geraakt. Vrijwel geen enkel spoor was meer zichtbaar. Enkel tijdens graafwerkzaamheden kwam het verleden weer boven. Bij de aanleg van de A28 begin jaren 80 en de aanleg van de afrit Soesterberg en de carpoolparkeerplaats eind jaren 80 kwamen meerdere betonnen en bakstenen munitienissen tevoorschijn evenals vele witte kalkstenen scherfmuren. In die tijd was de periode 1940-1945 archeologisch nog niet interessant en zijn de overblijfselen alleen door lokale geïnteresseerden geregistreerd.
Bij de sanering van de grond voor het nieuwe industrieterrein aan de Richelleweg in 2011 kwamen wederom fundamenten van witte kalkstenen tevoorschijn. Door het saneringsbedrijf werden ze bestempeld als oninteressante na-oorlogse verstoring, maar door de kennis van SLS39-45 konden we ze overtuigen dat dit historische restanten uit de Tweede Wereldoorlog waren en is de Archeologische Dienst ingeschakeld. Naast restanten van bouwwerken werden ook meerdere Duitse afvalputjes opgegraven. Bij het verder bouwrijp maken van het terrein in 2013 kwamen nog twee halve-maan-vormige fundamenten tevoorschijn van geschutsopstellingen. Helaas zijn hier geen foto´s van.

Foto´s links: Een betonnen munitienis en vele scherfmuren van witte kalkstenen die tevoorschijn kwamen bij de aanleg van de A28-afrit Soesterberg. Onderste foto een bunker-restant die tot in de jaren 90 in het landschap verscholen zat. Foto´s R. de Mos.

Foto´s rechts: Fundament en gebouw-muren van witte kalkstenen en een bakstenen munitienis, opgegraven in 2011. Foto´s R. de Mos en E. van Engelen

 

 

 


De Flakstelling Den Dolder is vermoedelijk in April/Mei 1945 door een Sprengkommando opgeblazen. Her en der zijn in het landschap nog wel restanten van bunkertjes en opstelplaatsen te zien. Onder links de restanten van een standaard Flak munitiebunkertje te Den Dolder (Foto C. de Boer). Rechts een foto van hetzelde type bunker intact op de (3,7 cm) Flakstelling op de Stomperd (Foto R. de Mos).